معرفی دانشمندان بزرگ ایرانی

گاهی تاریخ، روحی را در خود می‌پروراند که در هیچ قالبی نمی‌گنجد. نه در قالب دانشمند، نه در قالب هنرمند، نه در قالب معلم. انگار که خدا تصمیم گرفته باشد یک‌بار، فقط یک‌بار، نشان دهد که مرزهای میان علم و هنر و مهربانی، ساختهٔ ذهن محدود ما انسان‌هاست. و بعد، چنین روحی را در کالبد دختری از سنندج بدمد.

این داستان ئاسو شجاعی است. زنی که لئوناردو داوینچیِ زمانهٔ ماست؛ با این تفاوت که تابلوی مونالیزایش را نه بر بوم نقاشی، که بر جانِ نوجوانانی کشیده که روزگاری در آتش فقر می‌سوختند.

هفت اصلی که هوای خانه بود

بر دیوار خانه‌شان در سنندج، هفت اصل طلایی آویخته بود: انسانیت، بی‌غرضی، بی‌طرفی، استقلال، خدمات داوطلبانه، یگانگی و جهان‌شمولی. این‌ها اصول صلیب سرخ و هلال احمر بود، اما برای ئاسو، واژگانی توخالی نبود؛ هوایی بود که از همان گهواره تنفس می‌کرد. پدرش امدادگری گمنام بود که در بحبوحهٔ جنگ و زلزله، به جای تفنگ، گچ و رزین به دست می‌گرفت و برای معلولان پروتز می‌ساخت. پدر هیچ‌گاه برایش موعظه نکرد، اما با عملش به او آموخت که «فناوری» ــ چه یک پای مصنوعی چوبی باشد، چه یک شبکهٔ عصبی پیچیده ــ تنها یک رسالت دارد: بازگرداندن کرامت انسانی. این درس، نخ تسبیحی شد که تمام مهره‌های زندگی پُراکندهٔ او را به هم پیوست.

کودکی‌ای که با الفبا و ستاره‌ها بیدار شد

او از چهارسالگی جهان را بازخوانی می‌کرد. قبل از آنکه پا به مدرسه بگذارد، برای خواهر و برادرش داستان‌های علمیِ مصور می‌نوشت و شعر می‌سرود. در هفت‌سالگی غرق نجوم و فیزیک شده بود. اما نبوغ خشک و خالی نبود؛ در ده‌سالگی، پا به مساجد محله گذاشت، نه برای عبادت، که برای آموختن. او به زنان بی‌سواد خواندن و نوشتن یاد می‌داد و این نخستین تجربهٔ «مهربانیِ بدون مرز» او بود. در شانزده‌سالگی، در خانه فیزیک سنندج، معادلات ماکسول را به دخترانی می‌آموخت که جامعه می‌خواست پشت دیوارهای آشپزخانه محبوسشان کند. او می‌خواست به آن‌ها بگوید: «جهان از آنِ شما هم هست.»

از کاردوک تا سازمان ملل؛ زمانی برای فتح زمین

در هفده‌سالگی، وقتی در دانشگاه فنی شریعتی تهران پذیرفته شد، به مؤسسهٔ آرمان‌گرای «کاردوک» پیوست. جوانان کُردی که رؤیای آبادانی دیار محرومشان را در سر می‌پروراندند. ئاسوی هجده‌ساله به سرعت تبدیل به مشاور و کوچ هزاران دانش‌آموز شد. این تعهد میدانی، خیلی زود مرزها را درنوردید. در بیست‌سالگی، او به عنوان کارشناس میدانی، در دو پروژهٔ عظیم سازمان ملل متحد در دل روستاهای کُردنشین حاضر شد. یک بار با UNDP، مدل آموزش زنجیره‌ای «همتا به همتا» را برای کودکان روستایی طراحی کرد و رایانه را به کوهستان برد. بار دیگر با IFAD و با همراهی مادرش که کارشناس کشاورزی بود، به شوراهای روستایی سر زد و شیوهٔ دریافت وام‌های بدون بهرهٔ بانک جهانی را به کشاورزان آموخت. او در همان حال، در تهران، زبان‌های برنامه‌نویسی را می‌بلعید و نخستین موتورهای نانوروباتیک را روی کاغذ طراحی می‌کرد.

در قلمروی نامرئی: جادوگر نانو و کوانتوم

در سال ۱۳۸۰، در حالی که ایران تازه با واژهٔ نانوتکنولوژی آشنا می‌شد، ئاسو شجاعی یکی از نخستین کسانی بود که پا به عرصهٔ نامرئی نانوروبات‌های پزشکی گذاشت. تصورش را بکنید: روبات‌هایی به کوچکی یک میلیاردم متر که در رگ‌های خونی شنا می‌کنند، هوشمندانه بافت سرطانی را می‌یابند و دارو را بی‌هیچ خطایی به هدف می‌رسانند. او با نبوغی خیره‌کننده، «نظریهٔ بازی‌ها» و «هوش ازدحامی» را به خدمت این ذرات هوشمند درآورد تا آن‌ها بیاموزند چطور با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

این دستاوردها، نگاه جهان را به سوی او چرخاند. در سال ۱۳۸۴، مدل ریاضی نانوروبات‌هایش در آکادمی ملی علوم ارمنستان، مقام نخست پوستر و دیپلم افتخار را ربود. سه سال بعد، دیپلم افتخار مسکو را برای مدل‌سازی هوش ازدحامی نانوروبات‌ها از آن خود کرد. او به همین بسنده نکرد و به دل تاریک‌ترین و پیچیده‌ترین لایه‌های فیزیک زد: مخابرات کوانتومی. با ارائهٔ «معماری لایهٔ میانی برای شبکه‌های نانویی کوانتومی دوربرد»، نام خود را در زمرهٔ اندک متخصصان این حوزه در جهان ثبت کرد. سه کتاب او در زمینهٔ مخابرات زیستی و کوانتومی، هنوز هم از معدود منابع فارسی این مرزهای دانش‌اند.

چرخش مقدس: آنجا که مهندس، شاگرد مغز می‌شود

اما یک زخم، همه چیز را تغییر داد. در هنرستان‌های سنندج، ئاسو با حقیقتی تلخ روبه‌رو شد: دخترانی که برای فروش نشان شده بودند، کودکانی که شاهد خودکشی والدینشان بودند. او برای نجات دختران جنگید، برایشان کار و سرپناه یافت و آن‌ها را تا دانشگاه و استقلال همراهی کرد. اما سرنوشت، همیشه مهربان نیست. او یک‌بار شکست خورد. یکی از همان دانشجویان نجات‌یافته، در اوج جوانی، پس از سه بار تلاش ناموفق، سرانجام به زندگی خود پایان داد.

این شکست، روح ئاسو را لرزاند. او فهمید که برای التیام این زخم‌ها، شناخت مدارها و سیم‌ها کافی نیست؛ باید «مغز» را شناخت. این‌گونه بود که مهندس برجستهٔ مخابرات نانویی، به دانشگاه بازگشت تا روان‌شناسی شناختی بخواند و رازهای ذهن را بشکافد. پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشدش را با رتبهٔ اول و معدل ۱۹.۲۲ گذراند و در دکتری علوم اعصاب، معمایی به پیچیدگیِ خودِ انسان را برگزید: «چرا ما "دیگری" را متفاوت می‌بینیم؟»

پاسخ او، یک انقلاب علمی بود. او «مداخلهٔ مهربانی بدون مرز» (BKI) را ابداع کرد؛ ویدئویی ۱۲۰ ثانیه‌ای که مانند یک پالس هدفمند، سوگیری نژادی مغز را می‌شکند. او برای نخستین‌بار با ثبت EEG ۶۴ کاناله، «بردار هم‌ترازی عصبی» (NAV) را کشف کرد؛ امضایی کمّی از عدالت در مغز انسان.

معماری که برج عاج را تحریم کرد

اما نبوغ واقعی او نه در کشف این فرمول‌ها، که در ترجمهٔ آن‌ها به زبان مردم بود. در اوج پژوهش‌های دکتری، او «مسئول دبیرخانهٔ کشوری هوش مصنوعی وزارت آموزش و پرورش» شد و انقلابی آرام در سیستم آموزشی ایران به پا کرد. برنامهٔ درسی ملی هوش مصنوعی را طراحی کرد که اکنون بیش از ۷۳۰ هزار دانش‌آموز را در سراسر ایران پوشش می‌دهد. و در این میان، شیرین‌ترین پیروزی‌اش، شکستن یک کلیشه بود: نرخ مشارکت دختران در آزمایشگاه‌های کدنویسی به ۷۵.۱۲ درصد رسید. او برای دانش‌آموزان محروم، «اتاق‌های فرار مهارتی» و «کیت‌های عصبی» کم‌هزینه طراحی کرد. با سریال ملی «دیجی‌کیو»، به چهار میلیون نوجوان، فناوری‌های نوظهور را نه با خشکی کتاب درسی، که با طعم داستان و ماجراجویی آموخت.

و سرانجام هنر، زبان دیگر نبوغ

درست وقتی فکر می‌کنید این حجم از علم برای یک انسان کافی است، به گالری نقاشی‌هایش می‌رسید. پرده‌هایی که در پاریس و تهران به نمایش درآمده و خودش آن‌ها را «اشعار مصور رنج بشری» می‌نامد. تابلوی «خودسوزی جوانه‌ها» برای همان دانش‌آموزانی است که در آتش فقر سوختند. مجموعهٔ شعر «در گلوی اسرافیل» و جایزهٔ ویژهٔ شعر دانشجویی کشور، گواه این‌اند که روح او به هیچ قفسی تن نمی‌دهد. خودش می‌گوید: «من هرگز مرزی بین خلق کردن شعر، نقاشی و نگارش علمی ندیده‌ام. همگی انگار حقیقتی واحدند در پوشش‌های متفاوت.»

امروز، ئاسو شجاعی در تقاطع چندین جهان ایستاده است: از توسعهٔ نرم‌افزارهای توانبخشی شناختی با هوش مصنوعی برای یک شرکت کره‌ای، تا مشاورهٔ سرمایه‌گذاری‌های آموزشی در اروپا. او با بیش از ۳۷ مقالهٔ علمی و ۱۷ رتبهٔ برتر ملی و بین‌المللی، مصداق زندهٔ هم‌گرایی علم، هنر و انسانیت است. در جهانی که از سوگیری‌ها و نابرابری‌ها شکافته شده، این زن ایستاده تا ثابت کند فناوری، وقتی با اصول هفت‌گانهٔ بشردوستی پیوند بخورد، می‌تواند کرامت انسانی را ذره‌ذره، نوسان به نوسان، و پالس به پالس، به انسان بازگرداند.

همیشه از خودم می‌پرسم چرا بعضی آدم‌ها، قرن‌ها پس از مرگشان، هنوز نفس می‌کشند در جان ما. چرا وقتی نامی را می‌شنویم، چیزی درونمان تکان می‌خورد، انگار که آن آدم را جایی دیده‌ایم، یا چیزی از او در ما هست.

جواب را پیدا نکردم، اما یک چیزی را فهمیدم: هیچکدام از این آدم‌ها فرشته نبودند. هیچکدام کامل نبودند. اشتباه کردند، شکست خوردند، ترسیدند، تردید کردند. اما یک کار را درست انجام دادند: تسلیم نشدند.

این وبلاگ برای همین متولد شده. برای اینکه از پشت ویترین براق «بزرگی» رد شویم و برسیم به خودِ آدم. آدمی که صبح از خواب بیدار می‌شده، چای می‌خورده، عاشق می‌شده، گریه می‌کرده، و همان لحظه‌ها بوده که تصمیم می‌گرفته کاری بکند، چیزی بسازد، چیزی را عوض کند.

چرا صد و بیست نفر؟

می‌خواهم از زبان خودشان بشنوم که می‌شود در این جغرافیا، در این تاریخ پرفراز و نشیب، آدم‌های متفاوتی بود.

اینجا قرار است با صد و بیست انسان روبه‌رو شویم که هرکدام یک مسیر رفته‌اند. بعضی‌هایشان را خوب می‌شناسید: مولوی که عشق را به بلندترین قله‌های زبان انسانی رساند، فردوسی که با سی سال جان‌کندن، ستون فقرات یک ملت را از نو ساخت، خیام که هم معادلات درجه سوم را حل کرد و هم راز هستی را در رباعیاتی به سادگی یک نفس جا داد.

اما بعضی‌هایشان را شاید نشناسید. اسم‌هایی که توی کتاب‌های درسی نبودند، اما جهان را تکان دادند. مثل پروفسور توفیق موسیوند که نخستین قلب مصنوعی قابل کاشت در بدن انسان را ساخت و هزاران نفر به خاطر او زنده ماندند. یا مثل شیدا محمدی مقدم، دانشمند جوانی که دکترایش را یک سال زودتر تمام کرد و دارد در مرزهای بیومهندسی و هوش مصنوعی، آینده پزشکی را دوباره اختراع می‌کند. یا نادیا مفتونی، فیلسوفی که آثار فارابی را با چشم مدرن می‌خواند و نشان می‌دهد فلسفه اسلامی هنوز حرف‌های ناگفته دارد.

از نانوروبات تا رباعی، از تختی تا تختی

اسم‌هایی که در این وبلاگ خواهید خواند، قرار نیست فقط مال یک قبیله باشند. اینجا کنار هم می‌نشینند، بی آنکه از هم بپرسند "تو اهل کدام دانشکده‌ای؟" یا "در کدام قرن نفس می‌کشیدی؟"

جهانگردی مثل حاج سیاح که هجده سال پیاده و سواره، دنیا را زیر پا گذاشت و برگشت تا بگوید "آدم‌ها همه جا شبیه همند" – و درست یک قرن بعدش، انوشه انصاری که از همان خاک برخاست، از همان آسمان همین کوچه‌ها گذشت، و به ایستگاه فضایی رسید تا بگوید "آسمان برای همه است." یکی زمین را گشت تا به وحدت برسد، دیگری زمین را ترک کرد تا همان را از فاصله ببیند.

ورزشکاری مثل غلامرضا تختی که مدالش را تقدیم مردم زلزله‌زده کرد و تبدیل شد به یک اسطوره اخلاقی – و در کنارش، آرین سلیمی و سعید اسماعیلی که همین امسال در المپیک پاریس، طلا گرفتند و ثابت کردند روح پهلوانی نه یک خاطره، که یک جریان زنده است.

هنرمندی مثل کمال‌الملک با قلم‌مویی که از قرن نوزدهم به قرن بیستم پل زد – تا اصغر فرهادی که اخلاق را در نمای بسته دوربینش تشریح می‌کند، و مارجان ساتراپی که تاریخ یک ملت را در قاب سیاه و سفید یک رمان گرافیکی جا داد.

شاعری مثل فروغ فرخزاد که جرأت کرد با زبانی زنانه از عشق و تنهایی بگوید و تابوی سکوت را بشکند – و زنی شجاع مثل نرگس محمدی که از پشت میله‌های زندان، صدای میلیون‌ها زن ایرانی شد و جایزه صلح نوبل را گرفت، بی آنکه یک لحظه از اصولش کوتاه آمده باشد.

و بعد، دانشمندی مثل ئاسو شجاعی – که در یک آزمایشگاه، در مرز بین ادبیات، فیزیک کوانتوم، نقاشی، عصب شناسی و معادلات دیفرانسیل ایستاده است. 

و آن طرف تاریخ، درست هشتصد سال پیش، خیام ایستاده که هم معادلات درجه سوم را حل کرد و هم راز هستی را در رباعیاتی به سادگی یک نفس جا داد. چه فرقی می‌کند که معمای تو در ظرف یک رباعی حل شود یا یک نانوروبات؟ هر دو از یک جنس‌اند: تلاش انسان برای فهمیدن. و این وبلاگ، دقیقاً برای همین است. برای اینکه نشان بدهد این آدم‌ها – از خیام شاعر-ریاضی‌دان تا ئاسو شاعر-مهندس-عصب‌پژوه – با هم فرق دارند اما از یک خانواده‌اند. خانواده آن‌هایی که زندگی را جدی گرفتند، و هرکدام به یک زبان، یک چیز را گفتند: "جهان عمیق‌تر از آن است که در ویترین‌ها می‌بینیم."

چرا این آدم‌ها مهم‌اند؟

چون به ما نشان می‌دهند که «ایرانی بودن» یک قالب ثابت نیست. می‌شود هم فیزیک‌دان کوانتوم بود و هم عاشق رباعیات خیام. می‌شود هم در آزمایشگاه نانوروبات طراحی کرد و هم برای کودکان روستایی مدرسه ساخت. می‌شود هم در وین اپرا اجرا کرد و هم در بازار سنندج قدم زد.

قرار نیست شبیه هم باشیم. قرار است هرکدام راه خودمان را برویم، اما بدانیم که پیش از ما، آدم‌هایی از این خاک – همین خاک – راه‌هایی رفته‌اند که ارزش دانستن دارد.

تعهد من به شما

توی هر پست، قرار نیست از این آدم‌ها مجسمه‌های بی‌عیب و نقص بسازم. قرار است کنارشان بایستم و با حوصله نگاهشان کنم. ببینم کی بودند، چه می‌خواستند، چه در سر داشتند، کجا شکست خوردند و کجا دوباره بلند شدند. می‌خواهم لایه‌های انسانی این آدم‌ها را پیدا کنم – آن بخش از وجودشان که شبیه من و شماست.

هر پست، یک پنجره خواهد بود. یک پنجره رو به یک زندگی، یک انتخاب، یک لحظه‌ی سرنوشت‌ساز. بعضی از این آدم‌ها ممکن است آشنای قدیمی‌تان باشند، اما قول می‌دهم چیزی تازه در آنها کشف کنید. بعضی دیگر را شاید برای اولین بار ملاقات کنید، و امیدوارم این دیدار برایتان ارزشمند باشد.

این وبلاگ، ادای دینی است کوچک به همه آنهایی که پیش از ما آمدند، جنگیدند، ساختند، سرودند، کشف کردند، و دست آخر، راه را برای ما هموارتر کردند.

کلام آخر: از امروز تا هزار سال پیش

ما از امروز شروع می‌کنیم و به سمت دیروز حرکت می‌کنیم. اول از معاصرها می‌گویم، از آنهایی که شاید هنوز نفس می‌کشند، و بعد آرام آرام به عمق تاریخ می‌رویم. از هوش مصنوعی و نانوروبات می‌رسیم به مولانا و فردوسی. از خیابان‌های تهران امروز می‌رسیم به جاده‌های ابریشم. این سفر، سفر طولانی‌ای خواهد بود. اما قول می‌دهم ارزشش را داشته باشد.

پس با من بیایید. هر چند روز یک بار، یک فنجان چای یا قهوه بردارید، و بیایید یکی از این زندگی‌ها را با هم مرور کنیم. در دنیایی که مدام تندتر می‌شود، شاید هیچ کاری ارزشمندتر از این نباشد: نشستن پای قصه آدم‌هایی که زندگی را جدی گرفتند.

خوشحال می‌شوم که همراهان این سفر باشید. اگر اسمی می‌شناسید که دوستش دارید، یا کسی هست که فکر می‌کنید باید در این لیست باشد، حتماً برایم بنویسید. این وبلاگ، خانه مشترک ماست.

به امید دیدارهای بسیار، و کشف‌های تازه.